Sağlık Köşesi ve Haberler

Lösemi nedir?

Lösemi, halk arasında kan kanseri olarak bilinen ve kemik iliği ile kan yapan dokuları etkileyen bir hastalık grubudur. Kemik iliği, görevini yapamayan anormal beyaz kan hücreleri üretmeye başlar. Bu hücreler çoğaldıkça sağlıklı kan hücrelerinin yerini alır; sonuçta kişi enfeksiyonlara, halsizliğe ve kanamaya daha yatkın hale gelebilir.

Lösemi, çocukluk çağında en sık görülen kanser türüdür. Yetişkinlerde de görülür ve türüne göre seyri çok farklıdır: bazı türler hızla ilerlerken bazıları yıllarca belirti vermeyebilir. Belirtiler çoğu zaman grip gibi sık görülen hastalıklara benzediği için erken dönemde gözden kaçabilir. Bu yazıda lösemi türlerini, dikkat edilmesi gereken belirtileri ve tanı sürecini sade bir dille anlatıyoruz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurulmalıdır.

Lösemi türleri

Lösemi iki ayrımla sınıflandırılır: hastalığın ilerleme hızı (akut veya kronik) ve etkilenen hücre tipi (lenfoid veya miyeloid).

• Akut lösemi: Hastalık hızlı ilerler ve zamanında değerlendirme gerektirir.
• Kronik lösemi: Daha olgun hücreler etkilenir, hastalık yavaş ilerler. Bazı kişilerde uzun süre belirti görülmeyebilir.

Bu ayrımların birleşiminden dört ana tür ortaya çıkar:

Daha seyrek görülen türler de vardır. Hangi türe ait olduğu, hastalığın nasıl izleneceğini belirleyen en önemli bilgilerden biridir.

 

Belirtiler nelerdir?

Lösemi belirtileri türe göre değişir ve çoğu zaman özgül değildir; bu belirtilerin çoğu lösemi dışı nedenlerden de kaynaklanabilir. Birden fazlası birlikte görülüyor ya da uzun süredir geçmiyorsa değerlendirme gerekir.

• Geçmeyen yorgunluk ve halsizlik, solgunluk
• Sık tekrarlayan enfeksiyonlar veya yüksek ateş
• Kolay morarma, burun veya diş eti kanaması, ciltte küçük kırmızı noktalar
• İştahsızlık ve nedeni açıklanamayan kilo kaybı
• Gece terlemesi
• Kemik veya eklem ağrısı
• Boyun, koltuk altı veya kasıkta şişmiş lenf bezleri; karnda karaciğer ya da dalak büyümesine bağlı doluluk

Çocuklarda dikkat edilecekler

Çocuklarda belirtiler genellikle solgunluk, hızlı yorulma, tekrarlayan ateş ve enfeksiyonlar, burun veya diş eti kanaması, kolay morarma ile kemik ve eklem ağrılarıdır. Çocuğun oyun ilgisinin azalması, isteğsiz olması veya yürürken ağrı şikayet etmesi de not edilmelidir.

 

Risk faktörleri

Löseminin kesin nedeni bilinmiyor; genetik ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülüyor. Bilinen risk faktörleri şunlardır:

• Daha önce bazı kemoterapi veya radyoterapi tedavileri almış olmak
• Yüksek doz radyasyona maruz kalmak
• Benzen gibi bazı kimyasallara uzun süre maruz kalmak
• Sigara kullanımı (özellikle akut miyeloid lösemi ile ilişkilendirilir)
• Down sendromu gibi bazı genetik rahatsızlıklar
• Ailede lösemi öyküsü

Bu faktörlerden biri veya birkaçı bulunan çok sayıda kişide lösemi gelişmez; lösemi gelişen birçok kişide de bilinen bir risk faktörü bulunmaz. Bu nedenle “ne yaptım ki başıma geldi” diye kendini suçlamak yerine belirtilere dikkat etmek ve düzenli kontrolleri aksatmamak daha yararlıdır.

Tanı nasıl konur?

Lösemi şüphesinde ilk adım genellikle kan testleridir; hastalık bazen başka bir nedenle yapılan rutin kan sayımında tesadüfen fark edilir. Tanıyı kesinleştirmek ve türü belirlemek için hekim aşağıdaki incelemelerden bir kısmını isteyebilir:

1. Tam kan sayımı (hemogram) ve periferik yayma: Kan hücrelerinin sayısı ve görünümü değerlendirilir.
2. Kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi: Kemik iliğinden alınan örnek mikroskop ve laboratuvar testleriyle incelenir.
3. Akım sitometrisi ve genetik testler: Hücrenin tipi ve hastalıkla ilişkili genetik değişiklikler belirlenir.
4. Gerektiğinde ek incelemeler: Bel sıvısı örneği (lomber ponksiyon), görüntüleme ve biyokimya testleri gibi.

Tanı ve tedavi planlamasını yetişkinlerde hematoloji uzmanı, çocuklarda çocuk hematolojisi/onkolojisi uzmanı yapar.

Tedavi yaklaşımı

Tedavi; löseminin türüne, evresine veya fazına, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna göre hekim tarafından planlanır. Kullanılabilen yöntemler arasında kemoterapi, bazı türlerde hedefe yönelik ilaçlar, radyoterapi, bağışıklık sistemine yönelik tedaviler ve kök hücre (kemik iliği) nakli sayılabilir. Kan transfüzyonu ve enfeksiyonlardan korunmaya yönelik destek tedavileri de sürecin önemli bir parçasıdır.

Her hastanın durumu farklıdır; hangi yöntemin uygun olduğuna yalnızca ilgili uzman hekim karar verebilir. Tedavi sonrasında da düzenli kontroller uzun süre devam eder.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir hekime başvurmak yerinde olur:

• Yorgunluk, solgunluk veya halsizlik günler ya da haftalar boyunca geçmiyorsa
• Sebepsiz ateş, sık tekrarlayan enfeksiyonlar veya iyileşmeyen ağız yarası varsa
• Kolay morarma, tekrarlayan burun veya diş eti kanaması, ciltte kırmızı noktalar görülüyorsa
• Boğazda, koltuk altında veya kasıkta ağrısız şişliğe benzeyen lenf bezi büyümesi fark ettiyseniz
• Çocuğunuzda solgunluk, tekrarlayan ateş, kemik veya eklem ağrısı ve kolay morarma birlikte görülüyorsa

Bu belirtiler çoğu zaman lösemi dışı nedenlerden kaynaklanır. Amacınız kendinize tanı koymak değil; belirtilerin nedenini bir kan testi ve hekim muayenesiyle öğrenmektir. Bir poliklinik randevusu, endişelerin geçmesi veya erken değerlendirme için yeterli olabilir.

Sık sorulan sorular

Lösemi bulaşıcı mıdır? Hayır. Lösemi, kişiden kişiye geçen bir hastalık değildir; hasta ile aynı ortamda bulunmak, bir arada yaşamak veya temas etmek riski artırmaz.

Lösemi kalıtsal mıdır? Uzmanlar lösemiyi genel olarak genetik geçişli bir hastalık olarak tanımlamaz; ebeveyni lösemi olan bir kişinin mutlaka lösemi olacağını söyleyen bir kural yoktur. Bununla birlikte Down sendromu gibi bazı genetik rahatsızlıklar ve ailede lösemi öyküsü risk faktörleri arasında sayılır. Ailenizde lösemi öyküsü varsa bunu hekiminizle paylaşın.

Çocuklarda lösemi sık mı görülür? Lösemi, 15 yaşın altındaki çocuklarda en sık görülen kanser türüdür. Çocukluk çağı lösemilerinin büyük bölümü tedavi edilebilir hastalıklar arasındadır; ancak seyir çocuğun lösemi türüne ve durumuna göre değişir. Bu nedenle erken değerlendirme önemlidir.

Lösemiden korunmak mümkün mü? Kesin bir korunma yöntemi yoktur. Sigaradan kaçınmak, benzen gibi kimyasallara maruziyeti azaltmak ve belirtileri göz ardı etmeden düzenli sağlık kontrollerini aksatmamak genel olarak önerilir.